Choroba zwyrodnieniowa stawów (OA, ang. osteoarthritis) jest najczęściej występującym schorzeniem ortopedycznym u psów, stanowiąc problem ekonomiczny, kliniczny i społeczny. W znacznym stopniu obniża komfort życia pacjenta. Charakteryzuje się postępującym niszczeniem chrząstki stawowej, prowadzącym do bólu, zesztywnienia i obniżenia zdolności motorycznych.
Możemy przyjąć, uśredniając rozbieżne dane statystyczne, że około 20% psów powyżej pierwszego roku życia jest dotkniętych osteoarthritis, a częstość występowania schorzenia wzrasta z wiekiem. U zwierząt powyżej siódmego roku życia odsetek ten może sięgać nawet 80%, przy czym wartości te różnią się w zależności od wielkości ciała, rasy, sposobu utrzymania czy warunków środowiskowych.
Do najbardziej charakterystycznych objawów należą:
- kulawizna, zwłaszcza po spoczynku lub przedłużonej aktywności,
- trudności w pokonywaniu różnic wysokości oraz przy wstawaniu, siadaniu i kładzeniu się,
- zmiany w zachowaniu – niechęć do zabawy, nadmierna irytacja, zmiany w interakcji z opiekunem, aż do agresji włącznie,
- zesztywnienie stawów,
- lizanie, żucie i gryzienie bolesnych miejsc.
Terapia schorzenia powinna być multimodalna, z uwzględnieniem:
- kontroli masy ciała i odpowiedniej diety,
- ćwiczeń fizycznych,
- farmakoterapii, w tym leków objawowych, takich jak NSAIDs, opiaty czy przeciwciała monoklonalne,
- suplementów diety, np. glukozaminy i siarczanu chondroityny,
- rehabilitacji – fizjoterapii i fizykoterapii (m.in. magnetoterapii, laseroterapii itp.),
- medycyny regeneracyjnej, np. terapii cytokinami i komórkami macierzystymi,
- iniekcji dostawowych,
- terapii chirurgicznej, w tym mało inwazyjnych procedur, takich jak artroskopia oraz endoprotezoplastyka stawów.
Powyższe wyliczenie nie wyczerpuje tematu, jednak nie stanowi ono przedmiotu niniejszego opracowania. Na szczególną uwagę zasługują suplementy diety. Opiekun zwierzęcia, po postawieniu diagnozy (lekarskiej lub na własną rękę), styka się z intensywnym marketingiem firm oferujących suplementy, poradami znajomych czy hodowców, a także obietnicami spektakularnych efektów.
W naszej praktyce klinicznej podjęliśmy próbę weryfikacji możliwości, wyzwań oraz ograniczeń suplementacji w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów psów. Do testów klinicznych wybraliśmy preparat XANFLEX® Complete (Animal Nutraceuticals). Celem niniejszej pracy jest ocena skuteczności jego działania w codziennej praktyce klinicznej.
Podany przez producenta skład preparatu:
- Boswellia serrata – 200 mg/tabletkę (kapsułkę),
- Doloxan™ – 82 mg/tabletkę (kapsułkę)/połączenie astaksantyny z naturalnymi ekstraktami roślinnymi, mające na celu zwiększenie przyswajalności,
- chlorowodorek glukozaminy – 500 mg/tabletkę (kapsułkę),
- chondroityna – 220 mg/tabletkę (kapsułkę),
- pikolinian cynku – 20 mg/tabletkę (kapsułkę),
- witamina C – 20 mg/tabletkę (kapsułkę).
Według deklaracji producenta preparat:
- zmniejsza nasilenie procesów degradacyjnych chrząstki,
- poprawia ruchomość stawów,
- niweluje stany zapalne,
- wspiera wytwarzanie płynu maziowego,
- działa jako naturalny bloker bólu w przebiegu osteoarthritis.
W celu weryfikacji tych twierdzeń wybrano grupę badaną spośród pacjentów Autora:
- psy w wieku 5–12 lat,
- masa ciała do 40 kg,
- zwierzęta dotknięte zaburzeniami ruchu wynikającymi z choroby zwyrodnieniowej stawów (sztywny chód, ociężałość, kulawizna, obniżony nastrój itp.),
- z badania wyłączono zwierzęta aktualnie przyjmujące leki lub suplementy stosowane w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów,
- z badania wyłączono psy w końcowym stadium choroby, z istotnie upośledzoną zdolnością poruszania się,
- z badania wyłączono psy ze schorzeniami towarzyszącymi w stadium zaawansowanym terminalnym (np. choroby nowotworowe, niewydolność układu krążenia).
Ostatecznie powyższe kryteria spełniło, a następnie ukończyło badanie 16 zwierząt. Do grupy kontrolnej wyznaczono kolejnych 10 zwierząt spełniających powyższe kryteria.
Do oceny stopnia zaawansowania choroby oraz skuteczności leczenia wykorzystano poniższy kwestionariusz, opracowany na podstawie kalkulatora zdolności motorycznych Hill’s, w zmodyfikowanej wersji stosowanej w Sydney Animal Hospitals.
Wybór tego narzędzia podyktowany był jego prostotą, możliwością zastosowania w warunkach terenowych, a jednocześnie wysoką powtarzalnością i dokładnością.
Opiekun zwierzęcia odpowiada na 6 pytań, którym przypisywane są określone wartości punktowe. Suma punktów umożliwia ocenę nasilenia choroby zwyrodnieniowej stawów. Kwestionariusz jest wypełniany dla każdego pacjenta z grupy badanej i kontrolnej przed rozpoczęciem badania oraz ponownie po 3 i 6 tygodniach.
Punkty są przyznawane według poniższej skali:
- Zdecydowanie się zgadzam – 1
- Zgadzam się – 2
- Czasami – 3
- Nie zgadzam się – 4
- Zdecydowanie się nie zgadzam – 5
Lista pytań (twierdzeń):
- Podnosi się z trudem z pozycji spoczynkowej.
- Cierpi z powodu sztywności, zwłaszcza po odpoczynku lub w wyniku ekspozycji na chłód.
- Wykazuje niechęć do zabawy lub spacerów.
- Waha się przed wskakiwaniem na przeszkody, wchodzeniem po schodach lub osiąganiem wyniesionej pozycji.
- Szybko się męczy, pozostaje w tyle podczas spacerów lub kuleje.
- Wykazuje reakcję bólową na dotyk w określonych miejscach.
Po zsumowaniu punktów uzyskuje się następujący wynik:
| Liczba punktów | Interpretacja |
|---|---|
| 6–7 pkt | bardzo ciężkie objawy arthritis |
| 8–14 pkt | ciężkie objawy arthritis |
| 15–21 pkt | umiarkowane objawy arthritis |
| 22–28 pkt | łagodne objawy arthritis |
| 29–30 pkt | brak lub minimalne objawy arthritis |
Grupa badana, zgodnie z wytycznymi producenta, otrzymała w okresie pierwszych 30 dni 1 tabletkę lub kapsułkę preparatu XANFLEX® Complete (dla zwierząt do 20 kg m.c.) lub 2 tabletki/kapsułki (dla zwierząt do 40 kg m.c.). Po 30. dniu zwierzęta otrzymały dawkę podtrzymującą dwukrotnie mniejszą od nasycającej.
Wynik oceny zdolności motorycznych, wyrażone jako różnica (in plus lub in minus) w stosunku do badania wstępnego, przedstawiono w tab. 1 i 2.
Tab. 1. Grupa kontrolna
| Lp. | 3 tygodnie | 6 tygodni |
|---|---|---|
| 1 | +5 | +7 |
| 2 | +4 | +6 |
| 3 | +3 | +2 |
| 4 | -1 | 0 |
| 5 | +2 | +4 |
| 6 | +3 | +7 |
| 7 | -3 | +1 |
| 8 | +4 | +3 |
| 9 | +4 | +10 |
| 10 | +7 | +6 |
| Średnia arytm. | +2,8 | +4,6 |
Tab. 2. Grupa badana
| Lp. | 3 tygodnie | 6 tygodni |
|---|---|---|
| 1 | +20 | +18 |
| 2 | +13 | +8 |
| 3 | +20 | +20 |
| 4 | +5 | +3 |
| 5 | +1 | +7 |
| 6 | +10 | +18 |
| 7 | +11 | +9 |
| 8 | +11 | +11 |
| 9 | +7 | +7 |
| 10 | 0 | +2 |
| 11 | +2 | +3 |
| 12 | +3 | +4 |
| 13 | +3 | +4 |
| 14 | +3 | +4 |
| 15 | +11 | +11 |
| 16 | +5 | +6 |
| Średnia arytm. | +7,8 | +8,4 |
Postanowiono przyjąć następującą skalę w odniesieniu do poprawy/pogorszenia w stosunku do pierwszego badania:
| Wynik | Interpretacja |
|---|---|
| -9 i poniżej | znaczne pogorszenie |
| od -5 do -8 | wyraźne pogorszenie |
| od -3 do -4 | niewielkie pogorszenie |
| od -1 do -2 | śladowe pogorszenie |
| 0 | bez zmian |
| od +1 do +2 | śladowa poprawa |
| od +3 do +4 | niewielka poprawa |
| od +5 do +8 | wyraźna poprawa |
| +9 i powyżej | znakomita poprawa |
Wnioski
- W grupie badanej osiągnięto wyraźnie lepsze efekty niż w grupie kontrolnej, różnica była istotna statystycznie, a w wielu przypadkach wręcz zdumiewająca.
- Choroba zwyrodnieniowa stawów jest schorzeniem przewlekłym o sinusoidalnym przebiegu i okresach spontanicznej remisji. Zaobserwowano pewną poprawę również w grupie kontrolnej, co – zdaniem Autora – wynikało z warunków atmosferycznych towarzyszących badaniu, wyraźnie korzystniejszych podczas analizy po 3 i 6 tygodniach w porównaniu z badaniem wstępnym.
- Uzyskane efekty stosowania preparatu były zbliżone lub lepsze od wielu konwencjonalnych terapii stosowanych uprzednio przez Autora.
- Konieczne są jednak dalsze badania, w tym badania z podwójnie ślepą próbą oraz badania porównawcze preparatu z terapiami konwencjonalnymi.
- Średnia arytmetyczna punktów w skali zmian po 3 tygodniach była wyższa w grupie badanej o 5 punktów, a po 6 tygodniach – o 3,8 punktów.
- Na wykresie widoczne jest wyraźne przesunięcie wyników grupy badanej w prawo (w kierunku większej poprawy klinicznej) w porównaniu z grupą kontrolną.
- Badany preparat charakteryzował się wysoką smakowitością, w trakcie badania nie odnotowano problemów z jego podawaniem.
- Suplement diety – pod warunkiem wysokiej jakości i powtarzalności składu – może wykazywać efekty porównywalne z produktami leczniczymi.
- Podczas próby terenowej nie zaobserwowano skutków ubocznych stosowania preparatu.
- Większość opiekunów z grupy badanej (13 z 16) wyraziła chęć kontynuacji stosowania preparatu po zakończeniu badania.
- Zastosowane narzędzie do analizy zdolności motorycznych spełniło swoje zadanie – okazało się bardzo czułe, zrozumiałe, intuicyjne oraz wygodne w użyciu.
Piśmiennictwo
- Enomoto M., de Castro N., Hash J., Thomson A., Nakanishi-Hester A., Perry E. et al.: Prevalence of radiographic appendicular osteoarthritis and associated clinical signs in young dogs. „Sci Rep”, 2024, 14 (1), 2827.
- Jones G.M.C., Pitsillides A.A., Meeson R.L.: Moving beyond the limits of detection: the past, the present, and the future of diagnostic imaging in canine osteoarthritis. „Front Vet Sci”, 2022, 9, 789898.
- Wright A., Amodie D.M., Cernicchiaro N., Lascelles B.D.X., Pavlock A.M., Roberts C. et al.: Identification of canine osteoarthritis using an owner-reported questionnaire and treatment monitoring using functional mobility tests. „J Small Anim Pract”, 2022, 63 (8), 609–618.
- Anderson K.L., O’Neill D.G., Brodbelt D.C., Church D.B., Meeson R.L., Sargan D. et al.: Prevalence, duration and risk factors for appendicular osteoarthritis in a UK dog population under primary veterinary care. „Sci Rep”, 2018, 8 (1), 5641.
- Montalbano C.: Canine comprehensive mobility assessment. „Vet Clin North Am Small Anim Pract”, 2022, 52 (4), 841–856.
Karty i kwestionariusze badania pacjentów testowych są dostępne u Autora.
lek. wet. Szymon Manias
